Ruszczyc Roman h. Lis (zm. po 1702), rotmistrz chorągwi wołoskiej. Pochodził z zaściankowej rodziny ze wsi Ruszczyce w woj. wileńskim. Był synem Romana, rotmistrza chorągwi kozackiej w kompucie kor. od 1 X 1659 do 1 IV 1661, bratankiem Jerzego (zob.), bratem stryjecznym Damiana (zob.).
R. rozpoczął służbę wojskową jako towarzysz w chorągwi pancernej swego stryja Jerzego w 2. ćwierci 1674 r. We wrześniu–listopadzie t. r. chorągiew ta stacjonowała w Śniatyniu, osłaniając Pokucie od ataków czambułów i śledząc ruchy wojsk tureckich i tatarskich. Na początku r. 1676 stryj Jerzy dostał się do niewoli tureckiej – jednostkę przejął jego syn Damian w stopniu rotmistrza, a chorągiew przemianowano na wołoską (od 2. ćwierci 1677 do 2. ćwierci 1679 r.). W kampanii 1683 r. był R. już porucznikiem tejże chorągwi. W czasie koncentracji armii sprzymierzonych pod Tulln (8 IX 1683), R. dowodził jednym z dwu niewielkich podjazdów lekkiej jazdy wysłanych w głąb Lasu Wiedeńskiego w celu spenetrowania pozycji tureckich. W bitwie wiedeńskiej chorągiew R-a walczyła na prawym skrzydle wojsk polskich, uczestnicząc w decydującym uderzeniu grupy Stanisława Jabłonowskiego 12 IX, a następnie w pościgu za uciekającym nieprzyjacielem. Na czele chorągwi R. walczył w kampaniach 1684 i 1685 r. W 4. ćwierci 1686 r., otrzymał rotmistrzostwo własnej chorągwi wołoskiej (po Stanisławie Golińskim). W kampanii 1686 r. chorągiew R-a osłaniała pod Śniatyniem rejon Pokucia i Zadniestrza od czambułów tatarskich. W l. 1687–8 brała udział w walkach z Tatarami. W kwietniu 1689 R. znajdował się ze swą chorągwią w obozie wojsk kor. pod Uścieczkiem, skąd został odkomenderowany przez hetmana S. Jabłonowskiego nad Dniestr do obrony pogranicza. Przebywał tam do r. 1692, będąc w dyspozycji hetmana i uczestnicząc głównie w działaniach podjazdowych. W maju 1692 był w Wołczkowie, a w październiku w obozie wojsk kor. pod Uhrynkowcami. Dowodził wysłaną na podjazd w rejon Soroki samodzielną grupą jazdy lekkiej.
W l. 1693–4 chorągiew wołoska R-a znajdowała się w pułku jazdy Baltazara Wilgi, ochraniając pogranicze na linii Dniestru, a zimą 1694/5 stacjonowała, wraz z innymi chorągwiami wołoskimi, na północny zachód od Stanisławowa, 15 lub 16 II 1695 walczyła pod Jezupolem i Tyśmienicą z Tatarami, cofającymi się spod Lwowa, przyczyniając się do rozbicia kilku czambułów. Do zimy 1697/8 r. jednostka R-a wchodziła w skład zgrupowania pokuckiego, zamykającego szlak multański w rejonie Śniatynia, Jezupola, Żukowa, Kuczmania, star. kołomyjskiego i dolińskiego. Przeciwstawiła się czynnie dywersji ordy budziackiej i Lipków kamienieckich na Pokuciu (początek września 1698). Latem 1700 wzięła udział w utarczkach z oddziałami kozackimi Semena Palija na Polesiu Kijowskim, we wrześniu – w zwycięskich walkach pod Chwastowem (przerwanych 7 X 1700). Na przełomie 1701 i 1702 r. chorągiew R-a stacjonowała w okolicach Białej Cerkwi. Potem nie występuje już w komputach kor.; zapewne po śmierci S. Jabłonowskiego (3 IV 1702) hetmańska chorągiew została zlikwidowana, a sam R. odszedł z armii. Jego dalsze losy nie są znane.
W armii kor. służyli jako rotmistrze chorągwi wołoskich bracia lub krewni R-a: Stefan (1686–1688), Aleksander (1691–1696) i Samuel (1694–1696).
Postać R-a występuje w powieściach F. Skarbka („Damian Ruszczyc. Powieść z czasów Jana III”, W. 1827) i J. Ruszczyca („Z wyprawy pod Wiedeń”, w warszawskiej „Kronice Rodzinnej” 1883 nr 21–23) oraz Wł. L. Anczyca „Jan III pod Wiedniem” (1883).
PSB (S. Palij); Słown. Geogr. (Ruszczyce); Niesiecki; Stupnicki H., Herbarz polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów, Lw. 1862 III; Uruski; – Chowaniec C., Wyprawa Sobieskiego do Mołdawii w 1686 r., „Przegl. Hist. Wojsk.” T. 4: 1932 z. 1, 2 s. 31; Majewski W., Najazd Tatarów w lutym 1695 r., Studia i Mater. do Hist. Wojsk., IX cz. 1 s. 141, 172–3; Wimmer J., Wiedeń 1683, W. 1983; tenże, Wojska polskie w II połowie XVII w., W. 1965; tenże, Wojsko Rzeczypospolitej w dobie wojny północnej, W. 1956; Wojtasik J., Ostatnia rozprawa zbrojna z Turkami i Tatarami w 1698 r., Studia i Mater. do Hist. Wojsk., XIII cz. 1 s. 112, XIII cz. 2 s. 142; – Dyakowski M., Dyaryusz wiedeńskiej okazji r. 1683, Kr. 1861 s. 23–5; Jabłonowski S., Relatio a comitiis anni 1683 biennalium gestorum et laborum exercitus …, Wyd. A. Ch. Załuski, Epistolarum historico-familiarium, Brunsbergae 1709 I 842 (wymienia por. Jakuba Rozwadowskiego); Starożytności hist. pol., II 523–4; Wimmer, Materiały do zagadnienia organizacji armii, Studia i Mater. do Hist. Wojsk., VIII cz. 1 s. 268, 270 (Stefan), IX cz. 1 s. 262 (Aleksander) s. 266 (Samuel); Wojtasik J., Materiały do dziejów kampanii podhajeckiej 1698 r., tamże XV cz. 2 s. 276; Woliński J., Materiały do dziejów wojny polsko-tureckiej 1672–1676, tamże XII cz. 2 s. 301, 302, 307, XIII cz. 1 s. 223; – „Tyg. Lwow.” R. 2: 1868 nr 42 s. 329, 331; – AGAD: ASW Dz. 85 nr 88 k. 1–10 (rejestry popisowe chorągwi kozackiej ojca R-a, 1659–1661 r.), nr 100 k. 70–71, nr 102 k. 100–100v., 216, nr 112 k. 145–158 (rejestry chorągwi pancernej Jerzego Ruszczyca, 1672–1677 r.) oraz nr 114 k. 47–52 (rejestry chorągwi wołoskiej Damiana Ruszczyca, 1677–1679 r.); B. Czart.: rkp. 2589 k. 139, rkp. 2603 k. 3–41, rkp. 2679, 2699; B. Ossol.: rkp. 250 k. 38–39v., 41v.–42, 114–117, rkp. 9541 k. 13v., 16v., 20, 22v., 24v.; B. PAN w Kr.: rkp. 1081 s. 84, 89, 95, 96.
Marek Wagner